Кеченлерде, Internet аланларында – YouTube-нинъ янъы ачылгъан «QIRIM SOZU» саифесинде «КЪЫРЫМ» газетининъ баш муаррири Бекир Мамут дженаплары ве санъаткяр Февзи Али* азретлери арасында олуп кечкен субетни меракъле сейир эттим, динъледим. Мезкюр субет къудретли ве айны заманда текрарланмаз къырым миллий санъаты хусуста кетти. Даа догърусы, субетнинъ эксериет къысымы ич бир миллетте – халкъта олмагъан къырымлынынъ инджиси, мешур «Тым-тым» авасы узеринде алынып барылды.

Теэссюф ки, мунакъаша девамында меним чокъ сайгъылы Февзи агъам (бизлер бири-биримизни та Озьбекстандан билемиз, атта бир къач вакъыткъа плащларымызны да денъиштирип кийип де юрдик) субетнинъ башында къырым вариетини, мирасыны – «Тым-тым»ны гъайры халкъларнынъ мирас сандыкъларына алып барып ерлештирмеге арекет этти. Сонъра о не ичюндир кенди фикиринден вазгечсе керек, бизим догъмуш «Тым-тым»ымызны къайтарып кетириип, оны кене къырым миллий санъат мирасы сандыгъына къойгъан киби олду. Бунынъле, о акъыллы ве айны заманда гъает истидатлы эдждадларымызнынъ азиз рухларыны шад этти. Эвалла!

Затен, Февзи агъамнынъ кимер зенаатдашлары да ич бир делильсиз, эсассыз къырым миллий санъат инджилерини чевре-четке – эджнеби халкъларгъа даркъатмагъа севелер. Эм буны телевизиондан да илян этелер, я да китапларгъа «Кириш сёзи» язалар. Санъки дерсинъ о я да бу къалем саиби «Истесем ойле, истесем бойле япаджам!» деген шахсий кёр шиары иле яшай. Албу исе, «Джинаий ишлер Къануны» маддесине кире. Барып да «Джинаий ишлер Къануны»нда бойле мадде олмаса, о, «Виджданий ишлер Къануны»ндан озюне мунасип ерни ишгъаль эте…

Я акъикъатны алгъанда, къайсыдыр санъаткяргъа, «илим къалеми» саибине миллетнинъ мирасы иле шахсий истегине коре мунасебетте булунмакъны ич бир кимсе акъ-укъукъ бермеди, эм де бермейджек.

Бу аддий фельсефени анъламакъ ичюн буюк бильги я да буюк акъыл къафасы керекмей. Тек бизим магърур ве икметли эдждадларымыз япкъаны киби, ич олмады «Халпагъынъны огюнъе къойып, онынъле акъыл данышмалы» я да чешит халкъ векиллерининъ бу джумледен къырым ве рус миллий зиялыларнынъ язып къалдыргъан языларыны окъумалы, весселям…

Меним сёйлемек истегеним, кечкен эки асырдан зияде девир зарфында юз бинълерле къырымлы муаджирлик ёлуна минди. Я олар эджнебий улькелерге «бош эль иле» барып чыкъмадылар да! Юз бинълерле – миллионларле къырымлы озюнинъ «Тым-тым» киби аджайип ве текрарланмаз музыка авалары, тюркюлери, масаллары, эфсанелери, дестанлары, фольклоры… бир сёзле сёйлегенде битмез-тюкенмез кенди дегерликлери иле – эдждадларынынъ зенгин мирасы иле силяланып, муаджирлик ёлуна чыкътылар. Къырымлынынъ барып къонгъан ерлерде, онынъ зенгин миллий мирасындаки базы нумюнелерни мытлакъа маалллий халкъ къабул этти – къулланды…

Энди исе, арадан белли бир девир кечкен сонъ, базы санъаткярлар, «илим-фен адамлары» (эбет бойлелери аз сайыда) къадим замандан эп шекилленип, джуляланып кельген къырым миллетининъ къудретли мирасына анълашылмагъан – акъылгъа сыгъмагъан кенди мунасебетлерини бильдирмектелер. Бунынъле олар бир заманлары – коммунистлер дурумында къырым халкъына нисбетен алынып барылгъан кийик сиясетни эп кёране девам этмектелер. Албу исе, ич бир къалыпкъа сыгъмагъан эм де ич бир заман сыгъмайджакъ ве ёлу бутюнлей къапалы бир мензильдир.

Бу да инкяр этильмейджек акъикъат!

Бизлер, Хакъ Таалянынъ узурына бармаздан эвель, даа фырсатымыз олгъанда тёвбеге кельмелимиз – япкъан хаталарымызгъа, гуняхларымызгъа икърар олуп. олардан арынмалымыз… Рахметли Абселям агъанынъ (Ислямов)* тили иле сёйлегенде, «Япкъан янълышынъны анълап, оны гъайрыдан текрарламасанъ, бу да бир къараманлыкътыр…».

Дейиджегим, YouTube Internet саифесинде Февзи Али ве Бекир Мамут арасындаки мунакъашаны сейир эткен сонъ, Рахметли Эмир Фаикъ* бундан аман-аман ярым асыр эвельси «ЙЫЛДЫЗ» меджмуасында дердж эткен икяеси-эссеси акъылыма тюшти. Мезкюр эдебий метн къырымлынынъ мешур авалары, бу джумледен «Тым-тым» авасы хусуста кеткенини хатырладым.

Бир ара тапып, кутюпханемде тизили тургъан, энди тарихкъа чевирильген меджмуаларгъа янаштым. Шимди, кокте парылдап тургъан йылдызларны анъдыргъан рафтаки «ЙЫЛДЫЗ» меджмулары да гуя озюнден эп парылдап чыкъкъан ирфан нурларыны кабинетимге сачмакъта. Ал-азырда, мен буны бутюн вуджудымле сездим.

Устаз, Рахметли Шамиль Алядин* козьлерим къаршысында джанланды. Балабан джуляланылгъан портакъал тюсте маса башында отурып, «ЙЫЛДЫЗ» саифелеринден ер аладжакъ метнлерни окъуй. Огюнде яткъан чешит ренкли къалемлерни къулланып, метнлерни тюзете – редактирлей. Яъни о, бизлер муарририет хадимлернинъ эллери астындан чыкъкъан языларгъа (мен «Несир эсерлер болюги»нде мудир чалышам) сонъки нокътаны къоя – меджмуаны къувамына кетире.

Догърусы, Шамиль Алядин ёлбашчылыгъы алтында неширден чыкъкъан меджмуа санлары «ЙЫЛДЫЗ»нынъ алтын девири демек мумкюн. Себеби, о заманы эски когорта даа сагъ-селямет олуп, олар журналнынъ мундериджели – юксек кейфиетли чыкъувына кенди исселерини къошып бардылар. Баш муаррир Шамиль агъа исе, олар ичюн меджмуадан махсус саифелер айырып турды.

Иште, бойле эски когорталардан бириси, Эмир Фаикъ заты адийлеридир. Къазахстаннынъ Алма-Аты шеэринде яшагъан бу къырым интеллектуалы, кенди повесть ве икялерини мунтазам суретте «ЙЫЛДЫЗ»да дердж этип кельди.

Экинджи джиан дженкининъ башындан сонъунадже энъ агъыр джебэ ёлакъларында булунып, къатты дженкявер чарпышмаларны, къоркъубильмез джесюр аскерлерни, офицерлерни, генералларны, маршалларны киноаппараты иле фильмге алды. Дефаларджа яраланды, тедавийленди, кене джебэге кетти… О биринджи олуп, экинджи джиан дженки Кинойылнамесини яратты.

Эмир Фаикъ дженктен сонъки девирлерде, омюрининъ сонъуна къадар «Къазахфильм» киностудиясында кинорежиссёр олуп чалышты, сценариелер язды. Юзден зияде бедий, весикъалы, ильмий-популяр фильмлер ишлеп чыкъарды. Ана къырым тилинде несир эсерлер яратты.

Эмир Фаикъ эр сефер Ташкентке кельгенде, мытлакъа муарририетке де кире тургъан.

Манъа бу къырым интеллектуалы иле къонушмакъ сырасы кельди. Иште, бойле къонушувлардан биринде о, Олжас Сулеймен* иле догъмушлар киби мунасебетте олгъаныны тарифледи. Бундан гъайры о манъа Ташкентте къырым миллий матбуатында дердж япылып келинген базы икяелерге – эсерлерге сценариелер язып баргъаныны сёйледи. «Куню келир, мытлакъа адалет тикленир ве энди азыр сценариелерден кинофильмлер ишлнилип чыкъарылыр» деди о буюк умюдвар (оптимист) рухта…

Догърусыны сёйлесем о «эски гвардия», хусусан Къырымда догъгъан икметли къырымларнынъ аман-аман алайы озь Ана-Юрдуна къайтаджакъларына эмин олуп, бунъа умюдвар рухта янаша эдилер. Олар, биз балаларгъа: «Бельки бизлер энди о къуванчлы куньлерни корьмемиз, амма сизлер мытлакъа кореджексинъиз, Къырымны янъыдан гуллетеджексинъиз!» дейе тургъанлар умюдварлыкъле.

Иште ветанпервер, миллетпервер ве айны заманда икметли Эмир Фаикъ заты алийлери де, ойле девир келеджек Къырым озь эвлядларыны – къырымларны кене кенди багърына аладжагъына бутюн барлыгъы иле инанды, бунъа тедарик корьди. О, келеджек несиллер – семетдешлер ичюн маневий емеклер азырламагъа арекетте булунды. Иште, буюк иджадкяр ялынъыз Къырым иле яшады, иджад этти, кинофильмлер, сценариелер ве бедий эсерлер яратты.

Эмир Фаикънынъ «Баш кеманеджи» серлевалы эссеси юкъарыда сёйленильген фикирлерге ачыкъ-айдын мисаль ола билир. Мезкюр тарихий эсерде сёз мешур къырым санъаты, онынъ «Тым-тым» авасы иле бир сырада эфсаневий кеманеджи – Къырымстан Паганиниси* Ашыр Уста хусуста кете. Бу тарихий эсер «ЙЫЛДЫЗ» меджмуасынынъ 1984 сенеси, 3-джи санында дердж олунды.

Иште, шимди мезкюр эсер урьметли тарих ве эдебият мухлислери дикъкъатына авале этиле.

Акъшам устю, Энвер оджа ве къомшусы, яш киши, Селим – азбарда, терек тюбюндеки маса башында отурмакъталар. Лаф-лафтан чыкъа...

– Оджам, – дей Селим, субетдешининъ козьлери ичине бакъып. – Къартларымыз джыйынларда, тойларда чалгъы чалынып башласа, даима Ашыр Уста деген адамны анъалар. О киши акъикъатен уста кеманеджи эдими, ёкъса бу, халкъ тилинде эсассыз шекилленген эфсанеми?

– Ёкъ, къардашым, эфсане дегиль, – дей Энвер оджа. – Ашыр агъа керчектен де улу кеманеджи эди.

– Сорагъанымнынъ себеби шунда ки, эвель заманларда курешлерде, дженклерде джесюрлик косьтерген кишилер кет-кете халкъ тасавурында кенишлеп, темеллешип, енъильмез къараманларгъа чевирильгенлер, – дей Селим.

– Эбет, къардашым, халкъ яхшыны яраштырмагъа севе, яманны, нефретнен юректен силип ташлай. Вакъытлар кече, буюк адамлар акъкъында эфсанелер догъа. Ашыр Уста исе бизим асырнынъ белли кишиси. Оны корьген, бильген адамлар арамызда ёкъ дегиль.

Энвер оджа сачы-сакъалы акъ адам. Бир къач сене эвельси оджалыкъны ташлап, пенсиягъа чыкъса да, эр кес онъа урьметле эп «Энвер оджа» дей.

– Эшиткениме коре, сиз, оджам, Ашыр Устанен ашна олгъансынъыз, – деди онъа Селим.

– Шубесиз... – деп джевап берди Энвер оджа, – атта шимди оны анъгъан сайын, кеманесининъ аджайип давушы къулакъларымда чынълай.

– Ашыр Уста не ерли эди?

– Салачыкълы.

Эски дюрбе, Тахталы джами хатиринъдеми? О ерлерден Салачыкъ ёлуна тюшюле. Эски дюрбе янындан кечкен Буюк-Исар мааллесининъ бир ёлу сабыкъ Орта медресе янында Тахталы джами тарафтан кельген ёлгъа къошула. Салачыкъ о ерде башлай. Адамнынъ насыл шахс олгъаныны бильмек ичюн, фикиримдже, онынъ нереде догъып оськенини, анги чокъракънынъ сувуны ичкенини огренмек лязим. Ашыр Уста салачыкълы дедим мен. О, гъает дюльбер манзаралы, тарихий эмиетке саип ер. Ашыр Уста, мында къаялар астында пысып тургъан эвчиклернинъ биринде догъгъан ве яшагъан. Онынъ достлары – кеманеджи Аппаз Уста, кларнетчи Меджит Уста, трубаджы Мемиш Уста – Къырымда намлы чалгъыджылар эсап этильген алда, Ашыр Уста олар арасында баш кеманеджи эди. Онынъ кеманеси ойле аэнкли сёйлене, ойле терен дуйгъу иле инълей эди ки, динълейиджилер айретте къала эдилер...

Селим, оджанынъ сёзлеринден эеджанланды.

– Оджам, базы адамлар Ашыр устанынъ аятыны медальнен багълайлар. Бу насыл медаль?

– Медаль? А! О заманда Къырымда юксек санат усталыгъы ичюн алтын медаль алгъан ялынъыз Ашыр Уста олды. Лякин онынъ тарихыны сонъ айтарым.

Салачыкъта, Чалбашларнынъ эки къатлы эви янындаки чешменинъ артында, юксек къаялар алтында, акъ диварлы эвлернен сарылы мейданлыкъ бар. Яз акъшамларында бу ерде халкъ, бала-чагъа топлана. Чалгъыджылар кемане-дарелеринен бу ерге келип, тюрлю авалар чалалар. Оюн-кулькю башлай. Эвеля ортагъа балалар чыкъып, хайтарма ойнайлар. Сонъра яшлар, къызлар чыкъалар. Къырымлар, руслар, чингенелер, караимлер – эписи ойнайлар. Чалгъы давушы мейданлыкъ четиндеки эвлер устюнде асылы тургъан юксек къаяларны чынълата.

Мен Ашыр Устаны илькиде бу ерде корьдим. О заманда секиз, яхут докъуз яшымда эдим. Устанынъ янында бир кларнетчи ве бир де дареджи булунмакъта эди. Халкъ эп шенъленмекте... Мен кендим де Салачыкъта догъдым, балалыгъым анда кечти.

Чешме мейданлыгъында зевкъ-сефа девам эткен вакъытта янымда бир адам кемане чалмакъта эди. Орта бойлу, эльтир къалпакълы, мыйыкъларынынъ уджлары бурмалы, отуз беш-къыркъ яшларындаки бу адам кеманесининъ яйыны зевкъ-сефанен ойната. Янында яш йигит даре чала. Мейданлыкъта къызгъын оюн кете. Мында тойларда киби эки адам ойнамай, ким истесе – оюнгъа о чыкъа. Ортада он-он беш къадын ве къыз, йигитлер ойнамакъталар. Кеманеджи чалувны токътатып, сют сатылгъан ерге козь этти.

– Якъуб, къардашым, бизим эвге де бир окъкъа сют бермеге унутма! – деди.

– Бердим энди, Ашыр агъа! –деп джевап берди Якъуб агъам.

Бираз вакъыттан сонъ бизге ёлумызны девам этмек керек олды. Мен бу зевкъ-сефа мейданлыгъыны терк этмек истемедим.

– Ама да чала кеманеджи э-э!..– деди Якъуб агъам.

– Гъает яхшы...– онынъле разы олдым мен. – Я, о, санъа Якъуб къардашым, деген адам ким ола?

– О, Ашыр Устанынъ озю. Оны бильмейсинъми? – Якъуб агъам тааджипленди.

Мен о заманда, бана дедигим киби, даа секиз яшымдам. Музыка инджеликлеринден анъламайым, насыл устанынъ кимден устюнлигинден хабердар дегилим. Факъат Ашыр Уста макъталгъаныны бир-къач дефа эшиткен, лякин лафларгъа эмиет бермеген эдим. Якъуб агъамнынъ сёзлери исе меним ичюн итибарлы олып, озю де къавалны пек гузель чала эди. Демек, музыкадан анълай, деп зан эттим.

– Ашыр Уста Петербургнынъ озюнде булунгъан, – деди Якъуб агъам. – Падишанынъ сарайында кеманесини чалгъан… Ойле чалгъан ки, генераллар, княгинялар шашып къалгъанлар. Падиша да айретке кельген. Падиша онъа алтын медаль ве яхшы кемане багъышлагъан. Ашыр Уста кимерде о алтын медальни такъып чыкъа, Багъчасарайдаки приставлар, городовойлар онъа теменна берип, ерге эгилелер. Ашыр Уста ойле адам, – деди Якъуб агъам.

Къаялар арасында монастырнынъ къапусы огюнде, джевизлик ичинде кузь куньлеринде панайыр (ярмалыкъ) отькериле тургъан. Панайыр, бу ерде монастырны илькиде къургъан юнанларнынъ сёзю. Бу сёзни джумле Багъчасарай, якъын койлер, шеэрлер эписи яхшы биле эди. Панайыр ачылмаздан бир къач кунь эвель Симферопольде, якъын койлерде илян языла, хабер бериле, халкъ ярмалыкъкъа иштирак ичюн чагъырыла, Багъчасарайда деллял Лёман меркезий сокъакънынъ бир башындан дигер башынадже юрип, бу хаберни эр кеске беян эте. Успенский кильсеси дживарында панайыр отькериледжегини, анда оюн-кулькю, шенълик, эглендже вакъытында Ашыр Устанынь чалгъы такъымы чаладжагъыны тафсилятынен анълата. Деллял Лёман терен нефес алгъан сонъ: – Дикъкъат этинъиз, текрар айтам, дей. – Панайырда Ашыр Устанынъ чалгъы такъымы иштирак этеджек!

Эртеси куню тюкянджылар, эснафчылар, туджджарлар панайыр мейданлыгъына ашыкъа, тюкянчыкълар, чадырлар, бештахталар ичюн ер алалар. Панайыр христьянларнынъ байрамы эсап этиле. Бу байрамда зенгинлер фукъарелерге садакъа берелер. Кильседе табакълар кумюш, бакъыр, кягъыт акъчаларгъа тола. Кильсе огюндеки мейданда алыш-вериш къайнай.

Мында тюрлю емишлер, джевиз, фындыкъ, бакъыр къазанлар, синилер, мешин аякъкъап, калош, буюк къапу огюнде арабаларнен богъдай, чавдар, арпа, эр шей бар. Сыра-сыра аш къазанлары къайнай, оджакъларда кебап чырылдай.

Адамлар боюнларына асылы давулларда аджайип къокъулы чиберек, булгъача, орьме сепетлерде янтыкъ саталар. Халкъ ёлларны толдурып, панайыргъа ашыкъа. Базылары недир сатматъа, недир алмагъа, базылары исе сейир этмеге, эгленмеге келелер.

Ашыр Устанынъ чалгъы такъымы юксек терек талдасында ерлешкен, вира чала. Узакътан кельген туджджарлар бу зевкълы эгленджеде параларыны къызгъанмай, вира оюнджыларнынъ къалпакълары астына къыстыралар.

Иште, о панайыр куню мен Ашыр Устаны экинджи сефер корьдим. Чалгъыджыларнынь янына Къасап Асан кельди, селямлашты. Озю бираз сархош эди. «Ашыр Уста, элинъдеки – падиша берген кеманеми?», – деп сорады.

– Эбет, Асан агъа, – деди Ашыр Уста. – Бизни давет эткен кильсе векили ве баш папаз панайыргъа мытлакъа бу кеманемнен кельмемни риджа этти. Парасы да онъа коре! – деди кулип Ашыр Уста. – Не десе, иджра этмеге борджлум. Оларны алдамакъ да мумкюн дегиль. Музыканы мукеммель билелер… Шай этип, хайтарма чала башлады. Мейданлыкъта бирден къызгъын оюн башланды. Кеманенинъ татлы давушы, кларнетнинъ, трубанынъ, даренинь отькюр сеслери халкънынъ дикъкъатыны джельп этти. Адамлар оюн мейданлыгъыны сарып алдылар. Мен Ашыр Устадан, онынъ элиндеки кеманеден козюмни аламай, бакъып турдым. Акъылыма Якъуб агъамнынъ сёзлери кельди: онынъ айткъаны догъру экен. Ашыр Устанынъ элиндеки кемане – падиша бахшышы эди. О заман докъуз-он яшларымда олсам да, эр шейни темелинден бильмек истей эдим. О себептен, агъызымдан: «Асан агъа! О кеманени къайсы падиша багъышлады?», – деген суаль чыкъып кеткенини дуймай къалдым.

Падиша, Ашыр Устанынъ санатындан пек мемнюн олып, онъа сарайдаки музыка алетлери коллекциясындан мешур Страдивари Антонио элинен япылгъан кеманени багъышлай. Ашыр Уста Къырымгъа бойле буюк багъшышлар иле къайтып келе. Кельген сонъ, янъы быджагъыны кие, кокюсине алтын медальни такъып, Багъчасарайнынъ Осман-Агъа мааллесине чыкъа. Полиция идареси адамлары, городовойлар токъталып, онъа шереф иле теменна берелер.

Ашыр Устанынъ Петербургда концерт куньлеринде иштирак эткен Агъыр ава, Хайтарма, Тым-Тым, Такъсим ве Пешраф о вакъытларда граммофон пластинкаларында язылып алынгъан. О, пластинкалар сонъундан Къырымда пек паалы къыйметле сатылды. Граммофоны олгъан адамларнынъ, зенгинлернинъ эвинде акъшам устю о пластинкалар чалдырылып башланса, къолум-къомшу софаларгъа ве пенджерелер тюблерине топлана, юректен динълей эдилер. О пластинкалар шимди биле, сийрек-сепелек де олса, базы музыка авескярларынынъ коллекциясында булунмакъталар. Бир къач йыллар эвельси мен Ленинградда полковник Ибраим Рамазанов иле корюшкенде о, Ашыр Устанынъ пластинкасы бир достунда барлыгъыны сёйлеген эди.

Улу кеманеджи империянынъ пайтахтында концертлерде иштирак эте, падишанынъ сарайында озь санатынынъ устюнлигини косьтере, алтын медаль иле мукяфатлана… Не къадар буюк имтияз! Лякин мукяфатлар устанынъ башыны айландырмай. О, Багъчасарайгъа кельген сонъ, анда зийнетли сарайда озюни бир гъарип варлыкъ деп бакъылгъаныны чокъ дефалар икяе эте.

Энвер оджа бу ерде лафыны узьди.

– Не? Мени динълеп ёрулдынъмы,Селим? – деп сорады. – Ёкъса, бездинъми? Безген олсанъ, кок чайгъа буюр! О къафаны тазерте! – Манъа маса узериндеки чайникни косьтерди.

– Ёкъ, оджам, ич де безмедим. Икяенъиз гъает меракълы! – деди Селим.

Энвер оджа сёзюни девам этти:

– Догърусыны айтсам, мен озюм де музыка, чалгъы-чагъана авескяры эдим. Бана дегеним киби, Якъуб агъам къавалны яхшы чала эди. О, дёрт-беш яшымда экенде, манъа ойнамакъны огретти. Якъуб агъам эвге кельсе, аштан сонъ, боюнджакълар, кумюш дёгмелер иле безетили тулуп-зурнадан къавалны чыкъарып: «Айды, Энвер, усталыгъынъны косьтер», – деп чалып башлай тургъан.

Мен ортагъа тюшем, ерде тёшельген кийиз устюнде акъай киби эллеримни котерип, аякъларымны ерге урып-урып эвеля агъыр ава, сонъра хайтарма ойнайым. Бабам, анам мени макътайлар. Ондан сонъ, анамнынъ терен джебиндеки тесписи тюбюнден бир-эки конфет, яхут джевиз чыкъа. «Аферин, балам!», – деп оларны манъа узата… Мааллемизде, яхут шеэрде той, джыйын олып да, чалгъы давушыны эшитсем, деръал анда чапам, чалгъыджыларнынъ чалгъаныны авесликнен динълейим… Адети узре, тойларда ильки оюн, ильки куреш балалардан башлана тургъан. Балаларны ортагъа тюшюрип, чалгъыджыларгъа ишарет этелер. Эллеримизни котерип, оюнгъа тюшемиз. Бизде утанмакъ, чекинмек ёкъ. Джумле хапкънынъ назарыны джельп этемиз. Бир ойнагъан сонъ, мени макътап текрар ойнаталар. Элиме бакъыр, кумюш акъча туттыралар. Манъа, ойнагъаным ичюн берильген акъчаларны чалгъыджыларгъа теслим этмек лязим. Мен исе, адетни бильмеген олып, парачыкъларны джебиме къойып, четке чекилем. Буюклер айнеджилигимни корип, кулюшелер. Эгер тойда Ашыр Устанынъ чалгъы такъымы – Аппаз Уста, Меджит Уста, Мемиш Уста олсалар – мен чалгъыджылар янында саатларнен турам. Кимерде Ашыр Устагъа Тым-Тымны сымарлайлар. Бу музыканы яраткъан адам – Ашыр устанынъ озю, яни «Тым-тым»нынъ муэллифи – бу улу кеманеджи. Бизим композиторларымыз, музыкашнасларымыз, чалгъыджыларымыз бу хусуста акъсыз оларакъ сусып кельдилер. Не себептен… белли дегиль. Ашыр Уста ялынъыз чалгъыджы дегиль, айны заманда халкъ композиторы эди. Япон дженки, биринджи джиан муаребеси йылларында чыкъкъан къырымтатар йырларынынъ чокъусы Ашыр устанынъ эсерлери экени малюмдир. 1919–1920-нджи сенелерде Къырымда, Врангель зорбалыгъы вакъытында, беяз гвардиягъа хызмет этмеге истемеген къырымтатар генчлигининъ Хансарай азбарында шомпол иле котекленюви акъкъында чыкъкъан «Шомпол ярасы…» тюркюси де менбалар тасдыкъламакъталар. «Шомпол ярасы...» тюркюсининъ тафсиляты гъает фаджиалы.

Халкъымыз эвеллерде, эсасен, эки мусульман байрамы япа: Къурбан ве Ораза байрамлары. Байрам куню джумле эркеклер-яшлар, къартлар саба эрте абдест алып, джамиге намазгъа кетелер. Бойле намаз вакъытында Багъчасарай джамилери врангель аскерлеринен сарып алына. Джамилерден чыкъкъан (он секизден алтмыш яшына къадар) эркеклерни якъалап, Врангель ордусына алып кетелер. Беяз ордугъа, яни къызыл ордугъа къаршы хызмет этмек истемеген эркеклерни тутып, Хансарай азбарына къапайлар. Эр бирине эллишер-юзер шомпол урып, аписханелерге къапай, яхут вагонларгъа толдурып, Ор бетке – дженкке ёллайлар. О унутылмаз, фаджиалы куньлери халкъ арасында «Шомпол ярасына даянамадым» тюркюси догъды, беш-он кунь ичинде бутюн Къырымгъа дагъылды. Мезкюр тюркю беязларнынъ джанаварлыгъына, Врангельге къаршы олдыгъы ичюн онынъ муэллифини гизлеселер де, онынъ Ашыр Уста экени малюм эди.

Биз Багъчасарайда туз базары янында земство мектебинде окъугъан вакъытымызда шеэрнинъ урьметли, зиялы адамлардан бири, оджамыз Эмирали Къаишев эмек, ишкирли, усталыкъ акъкъында сёз чыкъкъанда Ашыр Устадан мисаль кетире эди. Ашыр Уста мектепнинъ учь сыныфыны битирген. Факъыр адамнынъ баласы эди ки, отьмекке, кийимге мухтадж олып, илериде окъуп оламагъан. Амма, о кучьлю ираде, эмек, гъайрет нетиджесинде озь санаты саасында юксеклерге котерильген.

Эмирали Къаишев 1904 сенеси Багъчасарайда драма дернеги мейдангъа кетирген, озю махсус «Къувушта янгъын» пьесасыны язып, санагъа къойгъан. 1923 сенеси бизни де ильки оларакъ санагъа чыкъаргъан эди. Онынъ Ашыр Уста акъкъында субетлери юреклеримизден ич силинмез! Симферопольде докъуз йыллыкъ нумюне ве теджрибе мектебинде окъугъан вакъытымызда белли композиторымыз Асан Рефатов* бизге музыка дерси бере, хор тёгереги ишлерини алып бара эди. Бир дефа кучюк-озенбашлы, авескяр кеманеджи Мемет хор тёгереги мешгъулиетине кеманесини алып кельди.

– Чаласынъмы? – деп сорады ондан Асан Рефатов.

– Э! Текаран…– деди утанып, къызарып Мемет.

– Элинъе бу алетни алдынъмы, оны Ашыр Устанынъ кеманеси киби сёйлендирмейджек олсанъ, быракъ, кеманени чекиштирме, – деди оджа. – Гъайрет эт! Бельки Ашыр Уста киби шанлы-шерефли уста олурсынъ.

Асан Рефатов Ашыр Устаны яхшы биле эди. Ашыр Устанынъ намы коклерге котерильгенде, Асан агъа Багъчасарай гимназиясында окъуй, эм духовой оркестрде труба чала, айны заманда оркестрнинъ капельмейстери эди.

Революцион байрамларда Хансарай азбары адамнен тола. Азбарнынъ бир еринде Рефатовнынъ, дигер четинде Ашыр Устанынъ чалгъы такъымлары чалып, адамларны шенълендире эдилер. Духовой оркестр не къадар яхшы чалса да, Ашыр Устанынъ чалгъы такъымы халкъны кендине пек чеке тургъан. Устанынъ пармакълары кемане теллери устюнде насыл ойнагъанларыны, индже теллер пармакъларнынъ арзусыны эда этип насыл сёйлегенлерини сейир этмек инсангъа буюк мемнюниет, акъикъий зевкъ багъышлай эди. Бирде-бир ава чалгъанда устанынъ юзю агъыр тюшюнджели ола, козьлери юмула, къара къашлары чатыла, теллер къалтырай, кемане агълай. Ниает, нагъменинъ енгильдже еринде Ашыр Уста санки дертли, терен юкъудан уяна: козьлери ачыла, сымасы йымшай, череси къуванч, шенълик иле айдынланыла, омузлары кериле, кевдеси котериле, сагъ элиндеки яйны юксек араретле ойната. Аваны шенъ музыка толдура. Ашыр Уста не чалса, юректен чала. Динълейиджини эм кульдюре, эм агълата…

1919-1920 сенелери Къырымда ачлыкъ башлады. Бинълернен адамлар ачлыкънынъ къурбаны олдылар. Ишиткениме коре, мешур кеманеджи, халкъ композиторы Ашыр Уста бу фаджиалы йылнынъ амансыз панджалары алтында эляк олгъан. Языкъ… чокъ языкъ! Совет акимиетини, азатлыкъны о къадар сабырсызлыкънен беклеген баш кеманеджи озь умютлерининъ мамюр емишлерини корип оламады.

Маса башында субет токътады. Ешиль азбарны сукюнет басты. Тек асма юзюмлер устюнде къушлар чивильдешмектелер.

– Я кемане?! – деп сорады яваштан Селим.

– Кемане?.. Кеманеси?! – Энвер оджа, озь-озюне суаль берген киби, тюшюнджеге далды. – Кемане?.. О эвеллерде меним хатырыма кельмей эди. Кеманенинъ такъдири хусусында ич бир шей эшитмедим. Устанынъ аяттан кеткени алтмыш йылдан зияде. О санки унутылды. Амма Ашыр Устаны унутмагъа акъкъымыз ёкъ, чюнки о медениетимизнинъ ифтихары эди.

Я кемане… къайда о?! Бу суаль мени чокъ йыллар къыйнап кельди. Танышларгъа-билишлерге мектюплер яздым. Корюшювлер вакъытында сораштырдым. Кимсе бир шей бильмей. Узакъларда яшагъан таныш адамларыма, музыкашнасларгъа, салачыкълыларгъа мураджаатта булундым. Мусбет хабер кельмеди. Ниает, куньлернинъ биринде, Багъчасарайда догъып оськен, эр шейден хабердар эски достум Усни-Амет Пенирджи суалиме, фаджиалы олса да, джевапнынъ изини ачты. Усни агъа озь мектюбинде шу сёзлерини язды:

«Эшитдигиме коре, Ашыр Уста 1921 сенеси ачлыгъында чаресиз алда къалгъан. Къорантасынынъ аятыны къуртармакъ ичюн эвиндеки бутюн эшьясыны, вариетини сатып, емек эльде эткен. Эр шей сатылып биткен сонъ, чаре къалмай… энъ севимли кеманесини базаргъа алып чыкъа…».

Элинде бакъыр джезве, табакъ устюнде фильджанчыкълар, шекер, къаймакъ, Энвер оджанынъ къадыны Айше апте маса янына келип токъталды.

– Субетинъиз чокъкъа сюрди… – деди о. – Софада эшитем ки, сёз кене Ашыр Уста ве онынъ кеманеси устюнде. Энвер оджанъ сени де озюнинъ хасталыгъына муптеля эткен, – деди Айше апте ве фильджанны Селимнинъ огюне чекти.

Серин акъшам ели эсти. Чёльден тазе отларнынъ къокъусыны алып кельди…

(Метнни бильгисаярда тиклеген «КЪЫРЫМ» газети хадими – белли журналист Динара ханым Османгъа тешеккюрлер!).

P. S. Мезкюр тарихий метннинъ эльязмасы башта меним элиме – «Несир эсерлеи болюги»не келип тюшти. Метн узеринде чалышкъанымда, анда Русие чары II Николай* кимерде, империя черчивесинде яшагъан чешит миллет санъаткярларны Санкт-Петербург Сарайына давет этип – топлап, оларнынъ чыкъышларыны сейир эте.

Иште, тешкилятландырылгъан невбеттеки бойле бир тедбирде, Къырымдан Ашыр Уста да иштирак эте. О озюнинъ кемане иджраджылыкъ меарети иле Сарай эхлини, бу джумледен чар II Николайны бир тамам эсир ала. Сонъра о «Тым-Тым» авасына кече. Эм кеманени, эм кемане теллерини,эм яйны, эм де пармакъларыны ишке тюшюре. Кеманени агълата-сызлата…

Ниает музыка бите. Бутюн зал тылсым дюньясы ичине дала. Залда укюм сюрген сукют бир къач сание девам эте. Сонъ, зал бир кереден уяна. Сарайда гурьдели девамлы эльчырпмалар янъгъырай.

Николай падишасы эеджан сарымында къала. О джошкъунлыкъле еринден къалкъа да, барып озюнинъ кеманелер коллексиясындан Страдивари ясагъан кеманени ала. Укюмдар фияты олмагъан тарихий кеманени буюк самимийликле Ашыр Устанынъ элине туттыра – эдие эте…

1917 сенеси большевиклер – коммунистлер чар Николайны тахттан эндирип, анда озьлери ерлешелер. Бир къач вакъыттан сонъ, мешин урбалы (кожинкалы) насылдыр инсанлар падиша тарафындан багъышланылгъан Страдивари кеманеси изине тюшелер. Бу из оларны Багъчасарайгъа – Ашыр Уста яшагъан эвге алып келе…

Дейджегим, мезкюр малюматлар метнден тюшюрильди. Бесебелли чар Николай иле багълы тарихий малюматлар коммунист дурумынынъ идеология сиясетине догъру кельмесе керек. «Сюттен агъызы янгъан киши къатыкъны да уфюрип ашай!» дегенлери киби, базы иджадчылар заруриет олмагъан ерде де гъает мукъайытлыкъле янашсалар керек. Эбет, мукъайыт козьге чёп илишмез, дейлер. Бу да догъру. Велякин…

Ресимде: Страдиварининъ кеманеси. Мадрид къралынынъ Сарай коллексиясындан (Испания).