Keçenlerde, Internet alanlarında – YouTube-niñ yañı açılğan "QIRIM SOZU" saifesinde "QIRIM" gazetiniñ baş muarriri Bekir Mamut cenapları ve sañatkâr Fevzi Ali* azretleri arasında olup keçken subetni meraqle seyir ettim, diñledim. Mezkür subet qudretli ve aynı zamanda tekrarlanmaz qırım milliy sañatı hususta ketti. Daa doğrusı, subetniñ ekseriyet qısımı iç bir millette – halqta olmağan qırımlınıñ incisi, meşur "Tım-tım" avası üzerinde alınıp barıldı.

Teessüf ki, munaqaşa devamında menim çoq sayğılı Fevzi ağam (bizler biri-birimizni ta Özbekstandan bilemiz, atta bir qaç vaqıtqa plaşçlarımıznı da deñiştirip kiyip de yurdik) subetniñ başında qırım variyetini, mirasını – "Tım-tım"nı ğayrı halqlarnıñ miras sandıqlarına alıp barıp yerleştirmege areket etti. Soñra o ne içündir kendi fikirinden vazgeçse kerek, bizim doğmuş "Tım-tım"ımıznı qaytarıp ketiriip, onı kene qırım milliy sañat mirası sandığına qoyğan kibi oldu. Bunıñle, o aqıllı ve aynı zamanda ğayet istidatlı ecdadlarımıznıñ aziz ruhlarını şad etti. Evalla!

Zaten, Fevzi ağamnıñ kimer zenaatdaşları da iç bir delilsiz, esassız qırım milliy sañat incilerini çevre-çetke – ecnebi halqlarğa darqatmağa seveler. Em bunı televiziondan da ilân eteler, ya da kitaplarğa "Kiriş sözi" yazalar. Sañki dersiñ o ya da bu qalem saibi "İstesem öyle, istesem böyle yapacam!" degen şahsiy kör şiarı ile yaşay. Albu ise, "Cinaiy işler Qanunı" maddesine kire. Barıp da "Cinaiy işler Qanunı"nda böyle madde olmasa, o, "Vicdaniy işler Qanunı"ndan özüne munasip yerni işğal ete…

Ya aqiqatnı alğanda, qaysıdır sañatkârğa, "ilim qalemi" saibine milletniñ mirası ile şahsiy istegine köre munasebette bulunmaqnı iç bir kimse aq-uquq bermedi, em de bermeycek.

Bu addiy felsefeni añlamaq içün büyük bilgi ya da büyük aqıl qafası kerekmey. Tek bizim mağrur ve ikmetli ecdadlarımız yapqanı kibi, iç olmadı "Halpağıñnı ögüñe qoyıp, onıñle aqıl danışmalı" ya da çeşit halq vekilleriniñ bu cümleden qırım ve rus milliy ziyalılarnıñ yazıp qaldırğan yazılarını oqumalı, vesselâm…

Menim söylemek istegenim, keçken eki asırdan ziyade devir zarfında yüz biñlerle qırımlı muacirlik yoluna mindi. Ya olar ecnebiy ülkelerge "boş el ile" barıp çıqmadılar da! Yüz biñlerle – millionlarle qırımlı özüniñ "Tım-tım" kibi acayip ve tekrarlanmaz muzıka avaları, türküleri, masalları, efsaneleri, destanları, folklorı… bir sözle söylegende bitmez-tükenmez kendi degerlikleri ile – ecdadlarınıñ zengin mirası ile silâlanıp, muacirlik yoluna çıqtılar. Qırımlınıñ barıp qonğan yerlerde, onıñ zengin milliy mirasındaki bazı nümünelerni mıtlaqa maallliy halq qabul etti – qullandı…

Endi ise, aradan belli bir devir keçken soñ, bazı sañatkârlar, "ilim-fen adamları" (ebet böyleleri az sayıda) qadim zamandan ep şekillenip, culâlanıp kelgen qırım milletiniñ qudretli mirasına añlaşılmağan – aqılğa sığmağan kendi munasebetlerini bildirmekteler. Bunıñle olar bir zamanları – kommunistler durumında qırım halqına nisbeten alınıp barılğan kiyik siyasetni ep körane devam etmekteler. Albu ise, iç bir qalıpqa sığmağan em de iç bir zaman sığmaycaq ve yolu bütünley qapalı bir menzildir.

Bu da inkâr etilmeycek aqiqat!

Bizler, Haq Taalânıñ uzurına barmazdan evel, daa fırsatımız olğanda tövbege kelmelimiz – yapqan hatalarımızğa, günâhlarımızğa iqrar olup. olardan arınmalımız… Rahmetli Abselâm ağanıñ (İslâmov)* tili ile söylegende, "Yapqan yañlışıñnı añlap, onı ğayrıdan tekrarlamasañ, bu da bir qaramanlıqtır…".

Deyicegim, YouTube Internet saifesinde Fevzi Ali ve Bekir Mamut arasındaki munaqaşanı seyir etken soñ, Rahmetli Emir Faiq* bundan aman-aman yarım asır evelsi "YILDIZ" mecmuasında derc etken ikâyesi-essesi aqılıma tüşti. Mezkür edebiy metn qırımlınıñ meşur avaları, bu cümleden "Tım-tım" avası hususta ketkenini hatırladım.

Bir ara tapıp, kütüphanemde tizili turğan, endi tarihqa çevirilgen mecmualarğa yanaştım. Şimdi, kökte parıldap turğan yıldızlarnı añdırğan raftaki "YILDIZ" mecmuları da güya özünden ep parıldap çıqqan irfan nurlarını kabinetimge saçmaqta. Al-azırda, men bunı bütün vucudımle sezdim.

Ustaz, Rahmetli Şamil Alâdin* közlerim qarşısında canlandı. Balaban culâlanılğan portaqal tüste masa başında oturıp, "YILDIZ" saifelerinden yer alacaq metnlerni oquy. Ögünde yatqan çeşit renkli qalemlerni qullanıp, metnlerni tüzete – redaktirley. Yani o, bizler muarririyet hadimlerniñ elleri astından çıqqan yazılarğa (men "Nesir eserler bölügi"nde müdir çalışam) soñki noqtanı qoya – mecmuanı quvamına ketire.

Doğrusı, Şamil Alâdin yolbaşçılığı altında neşirden çıqqan mecmua sanları "YILDIZ"nıñ altın deviri demek mümkün. Sebebi, o zamanı eski kogorta daa sağ-selâmet olup, olar jurnalnıñ mündericeli – yüksek keyfiyetli çıquvına kendi isselerini qoşıp bardılar. Baş muarrir Şamil ağa ise, olar içün mecmuadan mahsus saifeler ayırıp turdı.

İşte, böyle eski kogortalardan birisi, Emir Faiq zatı adiyleridir. Qazahstannıñ Alma-Atı şeerinde yaşağan bu qırım intellektualı, kendi povest ve ikâlerini muntazam sürette "YILDIZ"da derc etip keldi.

Ekinci cian cenkiniñ başından soñunace eñ ağır cebe yolaqlarında bulunıp, qattı cenkâver çarpışmalarnı, qorqubilmez cesür askerlerni, ofitserlerni, generallarnı, marşallarnı kinoapparatı ile filmge aldı. Defalarca yaralandı, tedaviylendi, kene cebege ketti… O birinci olup, ekinci cian cenki Kinoyılnamesini yarattı.

Emir Faiq cenkten soñki devirlerde, ömüriniñ soñuna qadar "Qazahfilm" kinostudiyasında kinorejissör olup çalıştı, stsenariyeler yazdı. Yüzden ziyade bediy, vesiqalı, ilmiy-populâr filmler işlep çıqardı. Ana qırım tilinde nesir eserler yarattı.

Emir Faiq er sefer Taşkentke kelgende, mıtlaqa muarririyetke de kire turğan.

Maña bu qırım intellektualı ile qonuşmaq sırası keldi. İşte, böyle qonuşuvlardan birinde o, Oljas Suleymen* ile doğmuşlar kibi munasebette olğanını tarifledi. Bundan ğayrı o maña Taşkentte qırım milliy matbuatında derc yapılıp kelingen bazı ikâyelerge – eserlerge stsenariyeler yazıp barğanını söyledi. "Künü kelir, mıtlaqa adalet tiklenir ve endi azır stsenariyelerden kinofilmler işlnilip çıqarılır" dedi o büyük ümüdvar (optimist) ruhta…

Doğrusını söylesem o "eski gvardiya", hususan Qırımda doğğan ikmetli qırımlarnıñ aman-aman alayı öz Ana-Yurduna qaytacaqlarına emin olup, buña ümüdvar ruhta yanaşa ediler. Olar, biz balalarğa: "Belki bizler endi o quvançlı künlerni körmemiz, amma sizler mıtlaqa köreceksiñiz, Qırımnı yañıdan gülleteceksiñiz!" deyye turğanlar ümüdvarlıqle.

İşte vetanperver, milletperver ve aynı zamanda ikmetli Emir Faiq zatı aliyleri de, öyle devir kelecek Qırım öz evlâdlarını – qırımlarnı kene kendi bağrına alacağına bütün barlığı ile inandı, buña tedarik kördi. O, kelecek nesiller – semetdeşler içün maneviy yemekler azırlamağa arekette bulundı. İşte, büyük icadkâr yalıñız Qırım ile yaşadı, icad etti, kinofilmler, stsenariyeler ve bediy eserler yarattı.

Emir Faiqnıñ "Baş kemaneci" serlevalı essesi yuqarıda söylenilgen fikirlerge açıq-aydın misal ola bilir. Mezkür tarihiy eserde söz meşur qırım sañatı, onıñ "Tım-tım" avası ile bir sırada efsaneviy kemaneci – Qırımstan Paganinisi* Aşır Usta hususta kete. Bu tarihiy eser "YILDIZ" mecmuasınıñ 1984 senesi, 3-ci sanında derc olundı.

İşte, şimdi mezkür eser ürmetli tarih ve edebiyat mühlisleri diqqatına avale etile.

Aqşam üstü, Enver oca ve qomşusı, yaş kişi, Selim – azbarda, terek tübündeki masa başında oturmaqtalar. Laf-laftan çıqa...

– Ocam, – dey Selim, subetdeşiniñ közleri içine baqıp. – Qartlarımız cıyınlarda, toylarda çalğı çalınıp başlasa, daima Aşır Usta degen adamnı añalar. O kişi aqiqaten usta kemaneci edimi, yoqsa bu, halq tilinde esassız şekillengen efsanemi?

– Yoq, qardaşım, efsane degil, – dey Enver oca. – Aşır ağa kerçekten de ulu kemaneci edi.

– Sorağanımnıñ sebebi şunda ki, evel zamanlarda küreşlerde, cenklerde cesürlik köstergen kişiler ket-kete halq tasavurında kenişlep, temelleşip, yeñilmez qaramanlarğa çevirilgenler, – dey Selim.

– Ebet, qardaşım, halq yahşını yaraştırmağa seve, yamannı, nefretnen yürekten silip taşlay. Vaqıtlar keçe, büyük adamlar aqqında efsaneler doğa. Aşır Usta ise bizim asırnıñ belli kişisi. Onı körgen, bilgen adamlar aramızda yoq degil.

Enver oca saçı-saqalı aq adam. Bir qaç sene evelsi ocalıqnı taşlap, pensiyağa çıqsa da, er kes oña ürmetle ep "Enver oca" dey.

– Eşitkenime köre, siz, ocam, Aşır Ustanen aşna olğansıñız, – dedi oña Selim.

– Şübesiz... – dep cevap berdi Enver oca, – atta şimdi onı añğan sayın, kemanesiniñ acayip davuşı qulaqlarımda çıñlay.

– Aşır Usta ne yerli edi?

– Salaçıqlı.

Eski dürbe, Tahtalı cami hatiriñdemi? O yerlerden Salaçıq yoluna tüşüle. Eski dürbe yanından keçken Büyük-İsar maallesiniñ bir yolu sabıq Orta medrese yanında Tahtalı cami taraftan kelgen yolğa qoşula. Salaçıq o yerde başlay. Adamnıñ nasıl şahs olğanını bilmek içün, fikirimce, onıñ nerede doğıp öskenini, angi çoqraqnıñ suvunı içkenini ögrenmek lâzim. Aşır Usta salaçıqlı dedim men. O, ğayet dülber manzaralı, tarihiy emiyetke saip yer. Aşır Usta, mında qayalar astında pısıp turğan evçiklerniñ birinde doğğan ve yaşağan. Onıñ dostları – kemaneci Appaz Usta, klarnetçi Mecit Usta, trubacı Memiş Usta – Qırımda namlı çalğıcılar esap etilgen alda, Aşır Usta olar arasında baş kemaneci edi. Onıñ kemanesi öyle aenkli söylene, öyle teren duyğu ile iñley edi ki, diñleyiciler ayrette qala ediler...

Selim, ocanıñ sözlerinden eyecanlandı.

– Ocam, bazı adamlar Aşır ustanıñ ayatını medalnen bağlaylar. Bu nasıl medal?

– Medal? A! O zamanda Qırımda yüksek sanat ustalığı içün altın medal alğan yalıñız Aşır Usta oldı. Lâkin onıñ tarihını soñ aytarım.

Salaçıqta, Çalbaşlarnıñ eki qatlı evi yanındaki çeşmeniñ artında, yüksek qayalar altında, aq divarlı evlernen sarılı meydanlıq bar. Yaz aqşamlarında bu yerde halq, bala-çağa toplana. Çalğıcılar kemane-darelerinen bu yerge kelip, türlü avalar çalalar. Oyun-külkü başlay. Evelâ ortağa balalar çıqıp, haytarma oynaylar. Soñra yaşlar, qızlar çıqalar. Qırımlar, ruslar, çingeneler, karaimler – episi oynaylar. Çalğı davuşı meydanlıq çetindeki evler üstünde asılı turğan yüksek qayalarnı çıñlata.

Men Aşır Ustanı ilkide bu yerde kördim. O zamanda sekiz, yahut doquz yaşımda edim. Ustanıñ yanında bir klarnetçi ve bir de dareci bulunmaqta edi. Halq ep şeñlenmekte... Men kendim de Salaçıqta doğdım, balalığım anda keçti.

Çeşme meydanlığında zevq-sefa devam etken vaqıtta yanımda bir adam kemane çalmaqta edi. Orta boylu, eltir qalpaqlı, mıyıqlarınıñ ucları burmalı, otuz beş-qırq yaşlarındaki bu adam kemanesiniñ yayını zevq-sefanen oynata. Yanında yaş yigit dare çala. Meydanlıqta qızğın oyun kete. Mında toylarda kibi eki adam oynamay, kim istese – oyunğa o çıqa. Ortada on-on beş qadın ve qız, yigitler oynamaqtalar. Kemaneci çaluvnı toqtatıp, süt satılğan yerge köz etti.

– Yaqub, qardaşım, bizim evge de bir oqqa süt bermege unutma! – dedi.

– Berdim endi, Aşır ağa! –dep cevap berdi Yaqub ağam.

Biraz vaqıttan soñ bizge yolumıznı devam etmek kerek oldı. Men bu zevq-sefa meydanlığını terk etmek istemedim.

– Ama da çala kemaneci e-e!..– dedi Yaqub ağam.

– Ğayet yahşı...– onıñle razı oldım men. – Ya, o, saña Yaqub qardaşım, degen adam kim ola?

– O, Aşır Ustanıñ özü. Onı bilmeysiñmi? – Yaqub ağam taaciplendi.

Men o zamanda, bana dedigim kibi, daa sekiz yaşımdam. Muzıka inceliklerinden añlamayım, nasıl ustanıñ kimden üstünliginden haberdar degilim. Faqat Aşır Usta maqtalğanını bir-qaç defa eşitken, lâkin laflarğa emiyet bermegen edim. Yaqub ağamnıñ sözleri ise menim içün itibarlı olıp, özü de qavalnı pek güzel çala edi. Demek, muzıkadan añlay, dep zan ettim.

– Aşır Usta Peterburgnıñ özünde bulunğan, – dedi Yaqub ağam. – Padişanıñ sarayında kemanesini çalğan… Öyle çalğan ki, generallar, knâginâlar şaşıp qalğanlar. Padişa da ayretke kelgen. Padişa oña altın medal ve yahşı kemane bağışlağan. Aşır Usta kimerde o altın medalni taqıp çıqa, Bağçasaraydaki pristavlar, gorodovoylar oña temenna berip, yerge egileler. Aşır Usta öyle adam, – dedi Yaqub ağam.

Qayalar arasında monastırnıñ qapusı ögünde, cevizlik içinde küz künlerinde panayır (yarmalıq) ötkerile turğan. Panayır, bu yerde monastırnı ilkide qurğan yunanlarnıñ sözü. Bu sözni cümle Bağçasaray, yaqın köyler, şeerler episi yahşı bile edi. Panayır açılmazdan bir qaç kün evel Simferopolde, yaqın köylerde ilân yazıla, haber berile, halq yarmalıqqa iştirak içün çağırıla, Bağçasarayda dellâl Löman merkeziy soqaqnıñ bir başından diger başınace yürip, bu haberni er keske beyan ete. Üspenskiy kilsesi civarında panayır ötkerilecegini, anda oyun-külkü, şeñlik, eglence vaqıtında Aşır Ustanın çalğı taqımı çalacağını tafsilâtınen añlata. Dellâl Löman teren nefes alğan soñ: – Diqqat etiñiz, tekrar aytam, dey. – Panayırda Aşır Ustanıñ çalğı taqımı iştirak etecek!

Ertesi künü tükâncılar, esnafçılar, tuccarlar panayır meydanlığına aşıqa, tükânçıqlar, çadırlar, beştahtalar içün yer alalar. Panayır hristyanlarnıñ bayramı esap etile. Bu bayramda zenginler fuqarelerge sadaqa bereler. Kilsede tabaqlar kümüş, baqır, kâğıt aqçalarğa tola. Kilse ögündeki meydanda alış-veriş qaynay.

Mında türlü yemişler, ceviz, fındıq, baqır qazanlar, siniler, meşin ayaqqap, kaloş, büyük qapu ögünde arabalarnen boğday, çavdar, arpa, er şey bar. Sıra-sıra aş qazanları qaynay, ocaqlarda kebap çırılday.

Adamlar boyunlarına asılı davullarda acayip qoqulı çiberek, bulğaça, örme sepetlerde yantıq satalar. Halq yollarnı toldurıp, panayırğa aşıqa. Bazıları nedir satmata, nedir almağa, bazıları ise seyir etmege, eglenmege keleler.

Aşır Ustanıñ çalğı taqımı yüksek terek taldasında yerleşken, vira çala. Uzaqtan kelgen tuccarlar bu zevqlı eglencede paralarını qızğanmay, vira oyuncılarnıñ qalpaqları astına qıstıralar.

İşte, o panayır künü men Aşır Ustanı ekinci sefer kördim. Çalğıcılarnın yanına Qasap Asan keldi, selâmlaştı. Özü biraz sarhoş edi. "Aşır Usta, eliñdeki – padişa bergen kemanemi?", – dep soradı.

– Ebet, Asan ağa, – dedi Aşır Usta. – Bizni davet etken kilse vekili ve baş papaz panayırğa mıtlaqa bu kemanemnen kelmemni rica etti. Parası da oña köre! – dedi külip Aşır Usta. – Ne dese, icra etmege borclum. Olarnı aldamaq da mümkün degil. Muzıkanı mükemmel bileler… Şay etip, haytarma çala başladı. Meydanlıqta birden qızğın oyun başlandı. Kemaneniñ tatlı davuşı, klarnetniñ, trubanıñ, darenin ötkür sesleri halqnıñ diqqatını celp etti. Adamlar oyun meydanlığını sarıp aldılar. Men Aşır Ustadan, onıñ elindeki kemaneden közümni alamay, baqıp turdım. Aqılıma Yaqub ağamnıñ sözleri keldi: onıñ aytqanı doğru eken. Aşır Ustanıñ elindeki kemane – padişa bahşışı edi. O zaman doquz-on yaşlarımda olsam da, er şeyni temelinden bilmek istey edim. O sebepten, ağızımdan: "Asan ağa! O kemaneni qaysı padişa bağışladı?", – degen sual çıqıp ketkenini duymay qaldım.

Padişa, Aşır Ustanıñ sanatından pek memnün olıp, oña saraydaki muzıka aletleri kollektsiyasından meşur Stradivari Antonio elinen yapılğan kemaneni bağışlay. Aşır Usta Qırımğa böyle büyük bağşışlar ile qaytıp kele. Kelgen soñ, yañı bıcağını kiye, köküsine altın medalni taqıp, Bağçasaraynıñ Osman-Ağa maallesine çıqa. Politsiya idaresi adamları, gorodovoylar toqtalıp, oña şeref ile temenna bereler.

Aşır Ustanıñ Peterburgda kontsert künlerinde iştirak etken Ağır ava, Haytarma, Tım-Tım, Taqsim ve Peşraf o vaqıtlarda grammofon plastinkalarında yazılıp alınğan. O, plastinkalar soñundan Qırımda pek paalı qıymetle satıldı. Grammofonı olğan adamlarnıñ, zenginlerniñ evinde aqşam üstü o plastinkalar çaldırılıp başlansa, qolum-qomşu sofalarğa ve pencereler tüblerine toplana, yürekten diñley ediler. O plastinkalar şimdi bile, siyrek-sepelek de olsa, bazı muzıka aveskârlarınıñ kollektsiyasında bulunmaqtalar. Bir qaç yıllar evelsi men Leningradda polkovnik İbraim Ramazanov ile körüşkende o, Aşır Ustanıñ plastinkası bir dostunda barlığını söylegen edi.

Ulu kemaneci imperiyanıñ paytahtında kontsertlerde iştirak ete, padişanıñ sarayında öz sanatınıñ üstünligini köstere, altın medal ile mukâfatlana… Ne qadar büyük imtiyaz! Lâkin mukâfatlar ustanıñ başını aylandırmay. O, Bağçasarayğa kelgen soñ, anda ziynetli sarayda özüni bir ğarip varlıq dep baqılğanını çoq defalar ikâye ete.

Enver oca bu yerde lafını üzdi.

– Ne? Meni diñlep yoruldıñmı,Selim? – dep soradı. – Yoqsa, bezdiñmi? Bezgen olsañ, kök çayğa buyur! O qafanı tazerte! – Maña masa üzerindeki çaynikni kösterdi.

– Yoq, ocam, iç de bezmedim. İkâyeñiz ğayet meraqlı! – dedi Selim.

Enver oca sözüni devam etti:

– Doğrusını aytsam, men özüm de muzıka, çalğı-çağana aveskârı edim. Bana degenim kibi, Yaqub ağam qavalnı yahşı çala edi. O, dört-beş yaşımda ekende, maña oynamaqnı ögretti. Yaqub ağam evge kelse, aştan soñ, boyuncaqlar, kümüş dögmeler ile bezetili tulup-zurnadan qavalnı çıqarıp: "Aydı, Enver, ustalığıñnı köster", – dep çalıp başlay turğan.

Men ortağa tüşem, yerde töşelgen kiyiz üstünde aqay kibi ellerimni köterip, ayaqlarımnı yerge urıp-urıp evelâ ağır ava, soñra haytarma oynayım. Babam, anam meni maqtaylar. Ondan soñ, anamnıñ teren cebindeki tespisi tübünden bir-eki konfet, yahut ceviz çıqa. "Aferin, balam!", – dep olarnı maña uzata… Maallemizde, yahut şeerde toy, cıyın olıp da, çalğı davuşını eşitsem, deral anda çapam, çalğıcılarnıñ çalğanını avesliknen diñleyim… Adeti üzre, toylarda ilki oyun, ilki küreş balalardan başlana turğan. Balalarnı ortağa tüşürip, çalğıcılarğa işaret eteler. Ellerimizni köterip, oyunğa tüşemiz. Bizde utanmaq, çekinmek yoq. Cümle hapqnıñ nazarını celp etemiz. Bir oynağan soñ, meni maqtap tekrar oynatalar. Elime baqır, kümüş aqça tuttıralar. Maña, oynağanım içün berilgen aqçalarnı çalğıcılarğa teslim etmek lâzim. Men ise, adetni bilmegen olıp, paraçıqlarnı cebime qoyıp, çetke çekilem. Büyükler ayneciligimni körip, külüşeler. Eger toyda Aşır Ustanıñ çalğı taqımı – Appaz Usta, Mecit Usta, Memiş Usta olsalar – men çalğıcılar yanında saatlarnen turam. Kimerde Aşır Ustağa Tım-Tımnı sımarlaylar. Bu muzıkanı yaratqan adam – Aşır ustanıñ özü, yani "Tım-tım"nıñ müellifi – bu ulu kemaneci. Bizim kompozitorlarımız, muzıkaşnaslarımız, çalğıcılarımız bu hususta aqsız olaraq susıp keldiler. Ne sebepten… belli degil. Aşır Usta yalıñız çalğıcı degil, aynı zamanda halq kompozitorı edi. Yapon cenki, birinci cian muarebesi yıllarında çıqqan qırımtatar yırlarınıñ çoqusı Aşır ustanıñ eserleri ekeni malümdir. 1919–1920-nci senelerde Qırımda, Vrangel zorbalığı vaqıtında, beyaz gvardiyağa hızmet etmege istemegen qırımtatar gençliginiñ Hansaray azbarında şompol ile köteklenüvi aqqında çıqqan "Şompol yarası…" türküsi de menbalar tasdıqlamaqtalar. "Şompol yarası..." türküsiniñ tafsilâtı ğayet facialı.

Halqımız evellerde, esasen, eki musulman bayramı yapa: Qurban ve Oraza bayramları. Bayram künü cümle erkekler-yaşlar, qartlar saba erte abdest alıp, camige namazğa keteler. Böyle namaz vaqıtında Bağçasaray camileri vrangel askerlerinen sarıp alına. Camilerden çıqqan (on sekizden altmış yaşına qadar) erkeklerni yaqalap, Vrangel ordusına alıp keteler. Beyaz orduğa, yani qızıl orduğa qarşı hızmet etmek istemegen erkeklerni tutıp, Hansaray azbarına qapaylar. Er birine ellişer-yüzer şompol urıp, apishanelerge qapay, yahut vagonlarğa toldurıp, Or betke – cenkke yollaylar. O unutılmaz, facialı künleri halq arasında "Şompol yarasına dayanamadım" türküsi doğdı, beş-on kün içinde bütün Qırımğa dağıldı. Mezkür türkü beyazlarnıñ canavarlığına, Vrangelge qarşı oldığı içün onıñ müellifini gizleseler de, onıñ Aşır Usta ekeni malüm edi.

Biz Bağçasarayda tuz bazarı yanında zemstvo mektebinde oquğan vaqıtımızda şeerniñ ürmetli, ziyalı adamlardan biri, ocamız Emirali Qaişev emek, işkirli, ustalıq aqqında söz çıqqanda Aşır Ustadan misal ketire edi. Aşır Usta mektepniñ üç sınıfını bitirgen. Faqır adamnıñ balası edi ki, ötmekke, kiyimge muhtac olıp, ileride oqup olamağan. Amma, o küçlü irade, emek, ğayret neticesinde öz sanatı saasında yükseklerge köterilgen.

Emirali Qaişev 1904 senesi Bağçasarayda drama dernegi meydanğa ketirgen, özü mahsus "Quvuşta yanğın" pyesasını yazıp, sanağa qoyğan. 1923 senesi bizni de ilki olaraq sanağa çıqarğan edi. Onıñ Aşır Usta aqqında subetleri yüreklerimizden iç silinmez! Simferopolde doquz yıllıq nümüne ve tecribe mektebinde oquğan vaqıtımızda belli kompozitorımız Asan Refatov* bizge muzıka dersi bere, hor tögeregi işlerini alıp bara edi. Bir defa küçük-özenbaşlı, aveskâr kemaneci Memet hor tögeregi meşğuliyetine kemanesini alıp keldi.

– Çalasıñmı? – dep soradı ondan Asan Refatov.

– E! Tekaran…– dedi utanıp, qızarıp Memet.

– Eliñe bu aletni aldıñmı, onı Aşır Ustanıñ kemanesi kibi söylendirmeycek olsañ, bıraq, kemaneni çekiştirme, – dedi oca. – Ğayret et! Belki Aşır Usta kibi şanlı-şerefli usta olursıñ.

Asan Refatov Aşır Ustanı yahşı bile edi. Aşır Ustanıñ namı köklerge köterilgende, Asan ağa Bağçasaray gimnaziyasında oquy, em duhovoy orkestrde truba çala, aynı zamanda orkestrniñ kapelmeysteri edi.

Revolütsion bayramlarda Hansaray azbarı adamnen tola. Azbarnıñ bir yerinde Refatovnıñ, diger çetinde Aşır Ustanıñ çalğı taqımları çalıp, adamlarnı şeñlendire ediler. Duhovoy orkestr ne qadar yahşı çalsa da, Aşır Ustanıñ çalğı taqımı halqnı kendine pek çeke turğan. Ustanıñ parmaqları kemane telleri üstünde nasıl oynağanlarını, ince teller parmaqlarnıñ arzusını eda etip nasıl söylegenlerini seyir etmek insanğa büyük memnüniyet, aqiqiy zevq bağışlay edi. Birde-bir ava çalğanda ustanıñ yüzü ağır tüşünceli ola, közleri yumula, qara qaşları çatıla, teller qaltıray, kemane ağlay. Niayet, nağmeniñ yengilce yerinde Aşır Usta sanki dertli, teren yuqudan uyana: közleri açıla, sıması yımşay, çeresi quvanç, şeñlik ile aydınlanıla, omuzları kerile, kevdesi köterile, sağ elindeki yaynı yüksek araretle oynata. Avanı şeñ muzıka toldura. Aşır Usta ne çalsa, yürekten çala. Diñleyicini em küldüre, em ağlata…

1919-1920 seneleri Qırımda açlıq başladı. Biñlernen adamlar açlıqnıñ qurbanı oldılar. İşitkenime köre, meşur kemaneci, halq kompozitorı Aşır Usta bu facialı yılnıñ amansız pancaları altında elâk olğan. Yazıq… çoq yazıq! Sovet akimiyetini, azatlıqnı o qadar sabırsızlıqnen beklegen baş kemaneci öz ümütleriniñ mamür yemişlerini körip olamadı.

Masa başında subet toqtadı. Yeşil azbarnı sukünet bastı. Tek asma yüzümler üstünde quşlar çivildeşmekteler.

– Ya kemane?! – dep soradı yavaştan Selim.

– Kemane?.. Kemanesi?! – Enver oca, öz-özüne sual bergen kibi, tüşüncege daldı. – Kemane?.. O evellerde menim hatırıma kelmey edi. Kemaneniñ taqdiri hususında iç bir şey eşitmedim. Ustanıñ ayattan ketkeni altmış yıldan ziyade. O sanki unutıldı. Amma Aşır Ustanı unutmağa aqqımız yoq, çünki o medeniyetimizniñ iftiharı edi.

Ya kemane… qayda o?! Bu sual meni çoq yıllar qıynap keldi. Tanışlarğa-bilişlerge mektüpler yazdım. Körüşüvler vaqıtında soraştırdım. Kimse bir şey bilmey. Uzaqlarda yaşağan tanış adamlarıma, muzıkaşnaslarğa, salaçıqlılarğa muracaatta bulundım. Müsbet haber kelmedi. Niayet, künlerniñ birinde, Bağçasarayda doğıp ösken, er şeyden haberdar eski dostum Üsni-Amet Penirci sualime, facialı olsa da, cevapnıñ izini açtı. Üsni ağa öz mektübinde şu sözlerini yazdı:

"Eşitdigime köre, Aşır Usta 1921 senesi açlığında çaresiz alda qalğan. Qorantasınıñ ayatını qurtarmaq içün evindeki bütün eşyasını, variyetini satıp, yemek elde etken. Er şey satılıp bitken soñ, çare qalmay… eñ sevimli kemanesini bazarğa alıp çıqa…".

Elinde baqır cezve, tabaq üstünde filcançıqlar, şeker, qaymaq, Enver ocanıñ qadını Ayşe apte masa yanına kelip toqtaldı.

– Subetiñiz çoqqa sürdi… – dedi o. – Sofada eşitem ki, söz kene Aşır Usta ve onıñ kemanesi üstünde. Enver ocañ seni de özüniñ hastalığına müptelâ etken, – dedi Ayşe apte ve filcannı Selimniñ ögüne çekti.

Serin aqşam yeli esti. Çölden taze otlarnıñ qoqusını alıp keldi…

(Metnni bilgisayarda tiklegen "QIRIM" gazeti hadimi – belli jurnalist Dinara hanım Osmanğa teşekkürler!).

P. S. Mezkür tarihiy metnniñ elyazması başta menim elime – "Nesir eserlei bölügi"ne kelip tüşti. Metn üzerinde çalışqanımda, anda Rusiye çarı II Nikolay* kimerde, imperiya çerçivesinde yaşağan çeşit millet sañatkârlarnı Sankt-Peterburg Sarayına davet etip – toplap, olarnıñ çıqışlarını seyir ete.

İşte, teşkilâtlandırılğan nevbetteki böyle bir tedbirde, Qırımdan Aşır Usta da iştirak ete. O özüniñ kemane icracılıq meareti ile Saray ehlini, bu cümleden çar II Nikolaynı bir tamam esir ala. Soñra o "Tım-Tım" avasına keçe. Em kemaneni, em kemane tellerini,em yaynı, em de parmaqlarını işke tüşüre. Kemaneni ağlata-sızlata…

Niayet muzıka bite. Bütün zal tılsım dünyası içine dala. Zalda üküm sürgen suküt bir qaç saniye devam ete. Soñ, zal bir kereden uyana. Sarayda gürdeli devamlı elçırpmalar yañğıray.

Nikolay padişası eyecan sarımında qala. O coşqunlıqle yerinden qalqa da, barıp özüniñ kemaneler kölleksiyasından Stradivari yasağan kemaneni ala. Ükümdar fiyatı olmağan tarihiy kemaneni büyük samimiylikle Aşır Ustanıñ eline tuttıra – ediye ete…

1917 senesi bolşevikler – kommunistler çar Nikolaynı tahttan endirip, anda özleri yerleşeler. Bir qaç vaqıttan soñ, meşin urbalı (köjinkalı) nasıldır insanlar padişa tarafından bağışlanılğan Stradivari kemanesi izine tüşeler. Bu iz olarnı Bağçasarayğa – Aşır Usta yaşağan evge alıp kele…

Deycegim, mezkür malümatlar metnden tüşürildi. Besebelli çar Nikolay ile bağlı tarihiy malümatlar kommunist durumınıñ ideologiya siyasetine doğru kelmese kerek. "Sütten ağızı yanğan kişi qatıqnı da üfürip aşay!" degenleri kibi, bazı icadçılar zaruriyet olmağan yerde de ğayet muqayıtlıqle yanaşsalar kerek. Ebet, muqayıt közge çöp ilişmez, deyler. Bu da doğru. Velâkin…

Resimde: Stradivariniñ kemanesi. Madrid qralınıñ Saray kölleksiyasından (İspaniya).