Къырым миллий джемааты арасында базы муим шейлер ич денъишмей. Бу – къавеге олгъан къадимий севдалыкъ, севимли Ватангъа нисбетен дуюлгъан асретлик ве… не ичюндир еринден таймагъа-ойнамагъа истемеген, озьджесине мешур нуфус малюматы: 300.000.

Дерсинъ, бу ракъам 1990-нджы сенелерден берли нуфус кутюгимизге къакъылгъан паслы бир мых киби тура…

2001 сенеси, Украина девринде япылгъан екяне ресмий сайлавда 243.433 ракъамы айтылгъаны, косьтерильгенинден берли, кечкен черик асыргъа бакъмадан, лафы даим чыкъкъан тахминий «300 бинъ» сынъырыны тааджипли бир себебиле ич бир джеэттен кечалмадыкъ.

Шахсен мен, мектепте окъугъанымда, риязият дерсинде пек къабилиетли дегиль эдим. Сайысал билимлерден зияде сёзлю билимлерде мувафакъиетлидже олмама бакъмадан, 30 йылгъа якъын бу аддий эсабатны мен биле тааджипленип козетем: 15 яшымда – 300 бинъ, отузгъа кельгенимде – 300 бинъ, энди къыркъымны кечтим – анавы ракъам але даа 300 бинъ…

Статистикамы, ёкъса тонъгъан экран корюнтисими? Дуньядаки дигер халкъларгъа ве мемлекетлерге бакъкъанымызда, биологик ве социологик къаиделернинъ тасыр-тусур ишлегенини коремиз. Айдынъыз, базы тюркий ве авропа мемлекетлерининъ мисалинде, ракъамларнынъ тилинен бир къыяс япайыкъ.

Озьбекистан: 1990 сенесинде тахминий 20,2 миллион олгъан мемлекет нуфусу, 2026 башында 38,2 миллиондан арткъан вазиетте. Бу, 90 файызгъа якъын къоджаман бир артыш демектир. (Бирлешкен Миллетлер (БМ) / Дюнья Банкы малюматы).

Азербайджан: 1990-да 7,1 миллион олгъан нуфус – бугунь 10,4 миллиондан зияде. (Азербайджан девлет статистика комитети). Садедже, этник азербайджанларнынъ артыш тезлиги биле бизим «тонъгъан» ракъамларымызны соргъулатаджакъ шекильде.

Туркменистан: «къапалылыгъына» бакъмадан, 1990-даки 3,6 миллионлыкъ халкъ, бугунь мында 7,7 миллион олып яшамакъта (БМ-нинъ тахминлери).

Исландия: Авропанынъ четиндеки бу ада-девлетте, 1990-да 255 бинъ киши яшай эди (яни о девирдеки къырымлар ресмий нуфусына якъын эди). Бугунь исе – 400 бинъ олдылар. (Исландия девлет статистикасы).

Мальта ада-девлети: 316 км²-лик (Къырымдан тахминен 85 къат кичик!) бу ерде 1990-да 350 бинъ киши яшагъан олса, бугуньки нуфусы 550 бинъни кечти. (Авропа статистика тешкиляты)

Ялынъыз, бизим къырымлар бу биологик муджизенинъ тышында къала? Къырымнынъ авасы башкъамы ве сайымыз осьмесине кедер эте, ёкъса биз риязият статистикасындан узакълашып, озюмизни саймагъа беджермеймиз?

300 бинъ ракъамнынъ не къадар мантыкъсыз олгъаныны анъламакъ ичюн, юкъарыда кетирильген мемлекетлердеки нуфус артышы файызларны (1990-2026) орта эсапнен бакъып чыкъайыкъ:

Озьбеклер: 90% артыш

Тюркменлер: 153%-гъа чокълаштылар

Азербайджанлар: 61%-гъа арттылар

Исландлар: 54%

Мальталылар: 57% артыш.

Бу беш фаркълы медениет ве икътисадиятнынъ черик асыр ичиндеки орталама артмасы, тахминен, 90-дыр. Яни, дюнья стандартларына коре, нуфус 36 йыл ичинде аман-аман эки къат арткъан.

Къырымлар ичюн риязий тахмин. Эгер биз 2001 сенесиндеки ресмий сайым ракъамыны (243.433) эсас алсакъ ве бунъа дюньядаки орта эсаплы 90-лыкъ файыз артмакъ коэффициентини къошсакъ, нетидже шойле чыкъа: 243 433 + 90% = 462.522 инсан.

Хуляса: дюнья динамикасына ве биологик къаиделерге коре, бугунь Къырымда къырымларнынъ сайысы 460.000 – 480.000 олмалы эди. Атта энъ консерватив (энъ тюшкюн, минималь) артыш имкяныны (меселя, Исландия ве Азербайджан киби – 55-60%) эсас алсакъ биле, бугуньки сайымыз энъ азындан 380.000 – 400.000 босагъасыны чокътан кечмели эди.

Ракъамларнынъ тили бизге шуны айта: я бизде нуфус къайды ишлеринде кяинат бошлугъы бар (инсанлар догъа, яшай – амма кягъыт устюнде бу корюнмей), я да биревлер бизни кутьлевий шекильде «300 бинъ» сынъырында тутмагъа тырыша. Риязият ялан айтмаз, 150 бинъ кишилик бир фаркъ исе озю-озюнден пейда олмаз…

Бизим бу медалимизнинъ дигер бетинде – къоджаман Тюркие диаспорасы бар. Андаки ракъамлар тамам терс бир тарафта. Олар, агъызны ачкъан сайын: «экиден секиз миллионгъадже къырымтатары бар», дейлер.

Бу буюк учурымнынъ себеби – асылында, пек инсаний ве тарихий бир джерьяндыр. Тюркие, узун йыллар девамында ичтимаий къурулышыны «тек бир къазанда» иритмеге ниетленген бир сиясет алып баргъаны ичюн, весикъалар тек «Тюрк ватандашы» оларакъ тутулды.

Узун муддет девамында диаспорада бу медений теренликни ракъамларгъа тёкеджек, бу меселе иле огърашаджакъ миллий анълы къурумларнынъ эксиклиги, ракъамларнынъ бугунь къавехане субетлеринде бир эфсане киби осьмесине ёл ачты.

Амма, Къырым иле Тюркиени тенъештиргенимизде – шашмалатаджакъ бир керчек ортагъа чыкъа: Тюркие, Къырымдан тахминен 30 керелик (тахм. 784 бинъ km² ве 27 бинъ km²) даа буюк бир джогърафия.

Эгер бир вакъытлары керчектен истенильсе эди, Къырым киби авуч ичи къадар олгъан, эр кеснинъ бири-бирини таныгъан, койлерининъ, сокъакъларынынъ белли олгъан бир джогърафияда нуфусны догъру шекильде саймакъ, дуньянынъ энъ къолай ишлеринден бири эди…

1990-нджы сенелерде сюргюнликтен къайткъан, тарлалардаки чадырларда яшагъан, темельден эв къургъан о несиль – учер, дёрдер, кимерде даа зияде бала осьтюрди.

О агъыр шараитлерге бакъмайып, нуфус «патламасы» олмасы керек экен – анджа ракъамлар эп еринде турды. 2010-дан сонъ эйиаллыкъ севиеси артты, эксериет эвлер къурылып битти, машналар алынды, тойлар зенгинлешти. Амма статистика юкъусындан уянмады, комасындан чыкъмады.

Бу ердеки эсас умютни ашалагъан эфкярлыкъ шудыр: фырсат бар олгъанда, имкяниетлер эльверишли ве дюнья иле алякъалар даа къолай олгъанда, не ичюн озь тешкилятларымыз джиддий бир «миллий инвентарь»ни чыкъармады, онен къулланмады?

Не ичюн эп «башкъаларнынъ» (Украина ве дигерлерининъ) берген ракъамларыны музакере эттик де, озюмиз саип олгъан малюматымызны джемаат масасына къоямадыкъ?

Асылында, нуфус сайымызны тапмакъ ичюн – миллионларнен пара ве девлет аппаратнынъ имкянлары биле керекмей эди. Къырымнынъ эр коюнде, эр мааллесинде бизим миллий фааллеримиз бар эди. Оларнынъ ярдымы иле эр бир эвге кирип, эр бир баланы ве къартны джедвельге алмакь ичюн бир-эки айлыкъ джиддий чалышма, беллесем, етерли олур эди.

Бу сайымны исе эр беш йылда бир озюмиз япабилир эдик. Бунынъ ичюн маддий дегиль, рухий ве тешкилий кучь керек эди.

Бу ишнинъ нетиджеси исе бизге «миллий весикъа» киби къыйметли малюмат берир эди: не къадар яш несиль осе, не къадар чалышкъан яшта эалимиз бар, къайсы регионларда мектеп балалары ве талебелер зияде…

Буларны бильмек – тек ракъам дегиль, келеджекни планлаштырмакъ ве халкъара мейданда сесимизни даа джиддий эшиттирмек демектир.

Лякин, бесе-белли о девирде бу ишке вакъыт тапылмады. Бельки де, «тахминий» ракъамларнен сиясет алып бармакъ, керчек ве месулиетли статистиканен огърашмакътан даа къолай эди.

Халкънынъ такъдири ве сайысы иле огърашмакъ ичюн сыра кельмеген, башкъа меселелер огге чыкъкъан, бу вазифеге де козь юмулып кечильген. Бугунь исе бу ихтиятсызлыкънынъ беделини бильгисизлик ичинде къалып тёлеймиз.

Шимди шараитлер денъишти. Эвельде «ихмал этильген» о сайлавларны бугунь япмакъ, денъишкен идарий къурулышлар ве ватанымызнынъ кечкен хассас кетишаты себебинден энди даа да агъыр, атта, бельки, имкянсыздыр.

Кечмиште элиндеки имкянны къулланмагъанларнынъ, бугунь айны ракъамлар иле эдебият япмасы исе там бир мизахтыр.

Таблода косьтерильген мемлекет, халкъ ве ракъамлар – мисаль косьтерип, эсабат япмакъ ичюн рандом шекильде алынды.

Озьбеклер къат-къат арта, азербайджанлар да, исландиялы балыкъчылар биле чокълаша. Биз исе Къырымда, тарихнынъ энъ буюк ве муим авдет олма икяелеринден бирини язгъан халкъ оларакъ, але даа 1990-ынджы сенелернинъ нуфус весикъасынен доланамыз…

Эгер биз озюмизни саймасакъ, башкъалар бизни ёкъ саяджакъ. Бельки де энди о паслы «300 бинъ» таблосыны эндирмели ве керчекнинъ юзюне бакъмалыдырмыз?

Ёкъса торунларымызнынъ торунлары къайсы бир 2126 сенесинде аля даа айны ракъамны къуллангъанда, дюнья бизни тозлы рафлардаки «сайыламагъан халкълар» категориясында анъаджакъмы? Атта, бельким, бу джеэттен, Гиннеснинъ рекордлар китабына биле кирермиз…

Я керчектен де, миллетимизнинъ сайысы не къадар? Ёкъса бу ракъам бир кимселернинъ раатлыгъыны бозмамакъ ичюн уйдурылгъан бир эфсанеми?..